Juan de Fuca (Ιωάννης Φωκάς): Η ιστορία του κεφαλονίτη θαλασσοπόρου και ένα ντοκουμέντο

Juan De Fuca
Ο Ιωάννης Φωκάς (άλλο όνομα Απόστολος «Βαλεριάνος»), γνωστότερος με το ισπανικό όνομα Juan De Fuca, υπήρξε μεγάλος εξερευνητής και θαλασσοπόρος του 16ου αιώνα. Ανακάλυψε τα στενά ανάμεσα στο Βανκούβερ και την Ουάσινγκτον, τα οποία και ονομάστηκαν προς τιμήν του, από τη Ρωσική Αυτοκρατορική Ακαδημία Επιστημών στα 1725, Στενά του Juan De Fuca. Το όνομα του έχει δοθεί και σε μια τεκτονική πλάκα στην ίδια περιοχή.
Γεννήθηκε το 1536 και πέθανε το 1602 στην .
Ο παππούς του Ιωάννη Φωκά, Εμμανουήλ Φωκάς, εγκατέλειψε την Κωνσταντινούπολη, μετά την άλωση του 1453, συνοδευόμενος από τον αδελφό του Ανδρόνικο. Στην αρχή εγκαταστάθηκαν στην Πελοπόννησο αλλά στη συνέχεια ο Εμμανουήλ μετακόμισε στην Κεφαλονιά. Ο Ιάκωβος, πατέρας του Ιωάννη Φωκά, εγκαταστάθηκε στο χωριό . Γι’ αυτό έγινε γνωστός με το όνομα «Φωκάς ο Βαλεριάνος» για να διακρίνεται από τους αδερφούς του που έμεναν στο Αργοστόλι. Σε αυτό το χωριό θα γεννηθεί και ο Ιωάννης το 1536.
Λίγα πράγματα είναι γνωστά για τη ζωή του πριν αυτός μπει στην υπηρεσία της Ισπανίας, κάποια στιγμή γύρω στο 1555. Υπάρχει μάλιστα ένα μικρό μπέρδεμα με το πραγματικό όνομα του Φωκά. Το Juan de Fuca είναι η ακριβής μετάφραση του Ιωάννης Φωκάς στα ισπανικά. Το πραγματικό του όνομα όμως , όπως ισχυρίστηκε ο ίδιος στον Άγγλο Μάικλ Λοκ, ο οποίος και έκανε γνωστές τις περιπέτειές του, είναι Απόστολος Βαλεριάνος. Προτίμησε όμως το όνομα Ιωάννης γιατί μπορούσε να μεταφραστεί στα ισπανικά.
Σε νεαρή ηλικία θα φύγει από την Κεφαλονιά αναζητώντας καλύτερη τύχη και περισσότερες περιπέτειες. Η Ισπανία όπως και η Ιταλία εκείνη την εποχή ήταν μεγάλες ναυτικές δυνάμεις και πολλά εμπορικά πλοία εκτελούσαν δρομολόγια με ενδιάμεσο σταθμό την Κεφαλονιά. Έτσι ο Φωκάς όπως και πολλοί άλλοι Κεφαλονίτες θα μπαρκάρει με ένα τέτοιο καράβι.
Σε λίγο καιρό θα βρεθεί στην Ισπανία απ’ όπου και θα ξεκινήσει τα πρώτα του υπερπόντια ταξίδια, αρχικά προς την Άπω Ανατολή (Κίνα και Φιλιππίνες)
Thomas_CavendishΣε ένα ταξίδι του προς τις Φιλιππίνες, στις 15 Νοεμβρίου  του 1587, το πλοίο στο οποίο επέβαινε, η «Αγία Άννα» (Santa Anna), επτακοσίων τόνων και αξίας άνω των πέντε εκατομμυρίων δολαρίων , θα ληστευτεί και κατασχεθεί από τον Άγγλο Thomas Cavendish και ο Φωκάς θα βρεθεί εγκλωβισμένος, χάνοντας παράλληλα όλες τις οικονομίες του αλλά και το φορτίο του πλοίου, αξίας 60.000 δουκάτων.
Την ίδια χρονιά (1587), ο Φωκάς θα καταφέρει να φύγει για τη Νέα Ισπανία (Νότια Αμερική, Μεξικό) αποκτώντας ιδιαίτερα μεγάλη φήμη. Ο ίδιος ο βασιλιάς της Ισπανίας, αναγνωρίζοντας τις ικανότητες του νεαρού Κεφαλονίτη θα τον διορίσει πλοηγό του Ισπανικού Στόλου στις Δυτικές Ινδίες ενώ ο αντιβασιλέας του Μεξικού, Luis de Velasco, marqués de Salinas, θα του δώσει  την εντολή να εξερευνήσει τις δυτικές ακτές της Βορείου Αμερικής και να βρει τα μυθικά Στενά του Ανιάν που τότε πιστεύανε ότι ένωναν τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Οι Ισπανοί ήθελαν να ελέγχουν τα στενά και να εμποδίσουν τους Άγγλους να τα περάσουν.Το ταξίδι αυτό θα αποδειχτεί το ιστορικότερο από αυτά που πραγματοποίησε ο τολμηρός θαλασσοπόρος.
Όχι τόσο εύκολα όμως.
Η πρώτη του απόπειρα, το 1592, με 3 μικρά πλοία και 200 στρατιώτες (ο ίδιος κάνει λόγο για 100), θα λήξει άδοξα επειδή το πλήρωμά του θα στασιάσει και ο Φωκάς θα αναγκαστεί να επιστρέψει στο Ακαπούλκο.
de fucas pilarΣτο δεύτερο ταξίδι, έχοντας μία καραβέλα κι ένα μικρό πλοιάριο, την «Λόμπα» και τον «Φελίθ», θα ταξιδέψει βόρεια και θα βρει το πέρασμα προς τον Ατλαντικό μεταξύ του 47ου και 48ου παραλλήλου, με ένα μεγάλο νησί να δημιουργεί το πέρασμα (Βανκούβερ). Στην πραγματικότητα το πέρασμα βρίσκεται στον 48ο παράλληλο και η περιγραφή του Φωκά διαφέρει κάπως από την τοπογραφία της περιοχής. Το πέρασμα ακολουθεί τον πορθμό του Puget, στην Ουάσινγκτον, αρχίζοντας περίπου από το 47 ° 59 ‘Β και συνεχίζοντας νότια μέχρι το 47 ° 01’ Ν, στο Tumwater της Ουάσινγκτον.

Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ο Φωκάς θα σημειώσει επίσης την ύπαρξη μίας μεγάλης πυραμίδας βράχων το οποίο μπορεί να είναι η «στήλη του Fuca», μία ψηλή, σχεδόν ορθογώνια βραχώδης στήλη στη δυτική ακτή του Cape Flattery στη βορειοδυτική άκρη της Ουάσινγκτον, δίπλα στο στενό του Juan De Fuca, αν και ο Φωκάς την τοποθετούσε στην απέναντι πλευρά.

Στενά του Ανιάν

Χάρτης της Βορείου Αμερικής με τα μυθικά Στενά του Ανιάν που αναζητούσε ο Ιωάννης-Απόστολος Φωκάς ή Βαλεριάνος για λογαριασμό της Ισπανίας. Χάρτης του 1670 (;) σχεδιασμένος από τον Υγκό Αλλάρ (Hugo Allard, 1685). Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστραλίας


Προβολή μεγαλύτερου χάρτη
Επιστρέφοντας στο Ακαπούλκο μάταια θα περιμένει την ανταμοιβή για τις ανακαλύψεις του παρά τις τιμές που του απέδωσε ο αντιβασιλέας. Το 1594, θα επιστρέψει στην Ισπανία διεκδικώντας ο ίδιος σε δικαστήριο την ανταμοιβή του από τον βασιλιά της Ισπανίας αλλά κι εκεί χωρίς επιτυχία. Το βασιλικό δικαστήριο θα τον τιμήσει αλλά μόνο ηθικά, τη στιγμή που ο Φωκάς ήθελε χρήματα και πλοία για να συνεχίσει τις εξερευνήσεις του. Θυμωμένος και απογοητευμένος αποφασίζει να επιστρέψει στην Κεφαλονιά.

Ο Ιωάννης Φωκάς έγινε μάρκα τσιγάρων
Ο Juan De Fuca και… μάρκα πούρων.

Στην πορεία όμως, περνώντας από τη Φλωρεντία θα συναντήσει τον John Douglass, έναν Άγγλο ναυτικό, στον οποίο θα αφηγηθεί τις περιπέτειές του. Ο Ντάγκλας στείλει μία επιστολή στον Μάικλ Λοκ, πλούσιο έμπορο και πρόξενο της Αγγλίας, ο οποίος βρισκόταν στην Βενετία. Ο Φωκάς θα εξιστορήσει τις εξερευνήσεις του και στον Λοκ, ζητώντας η Βρετανία, η οποία την περίοδο εκείνη ήταν ανταγωνιστής και εχθρός της Ισπανίας,  να του χορηγήσει δύο πλοία για να συνεχίσει τις εξερευνήσεις του για το πέρασμα ανάμεσα στον Ατλαντικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό. Υπήρχε κι εκείνο το προηγούμενο από τις Φιλιππίνες όπου ο Φωκάς θεωρούσε ότι οι Άγγλοι τον έκλεψαν.
Ο Λοκ, μετέφερε την ιστορία στην πατρίδα του, αναζητώντας και ο ίδιος κάποιον χορηγό για τον Φωκά. Η ιστορία μάλιστα θα δημοσιευτεί αργότερα, το 1625, και θα προκαλέσει το ενδιαφέρον των Βρετανών. Οι Βρετανοί τότε ήθελαν πολύ να βρουν τα στενά που εξερεύνησε ο Φωκάς, πολύ περισσότερο από τους Ισπανούς, ψάχνοντας να εντοπίσουν πέρασμα μέσα από την Βόρεια Αμερική που να εξυπηρετεί τα ταξίδια ανάμεσα στην Ευρώπη και την ανατολική Ασία. Έτσι η ιστορία γνώρισε μεγάλο ενδιαφέρον παρά την δυσκολία που είχαν οι Βρετανοί να παραδεχτούν ότι οι Ισπανοί είχαν ανακαλύψει πρώτοι ένα τέτοιο πέρασμα.
Ο Λοκ λοιπόν, ο οποίος ήταν ένας από τους διευθυντές της εταιρείας Muscovy, εταιρείας  που οργάνωσε και χρηματοδότησε τα ταξίδια του Μάρτιν Φρόμπιστερ στο νησί Baffin (το μεγαλύτερο νησί του Καναδά), έγραψε σε πιθανούς χορηγούς, ζητώντας τους 100 λίρες ώστε να πάει ο Φωκάς στην Αγγλία. Όλοι έδειξαν ενδιαφέρον για την ιδέα αλλά χρήματα δεν έστελναν. Εν τω μεταξύ ο Φωκάς έφυγε για την Κεφαλονιά. Ο Λοκ του έγραψε τον Ιούλιο να πάει μαζί του στην Αγγλία και ο Φωκάς απάντησε να του στείλει χρήματα για να μπορέσει να πάει. Δυστυχώς, ο Λοκ δεν ήταν σε θέση να βρει τα χρήματα εγκαίρως και ο χρόνος κύλησε. Τον Ιούνιο του 1602 ο Λοκ θα γράψει μία επιστολή στον Φωκά, θα αργήσει να λάβει απάντηση και τότε θα πιστέψει ότι ο ηλικιωμένος Φωκάς έχει ήδη πεθάνει.

strait_of_juan_de_fuca

Αυτές οι επιστολές όμως θα φανούν τελικά πολύ χρήσιμες καθώς αποτέλεσαν τις πρώτες γραπτές αποδείξεις για τα ταξίδια του Ιωάννη Φωκά. Αρκετά χρόνια αργότερα θα ξεσπάσει μεγάλη διαμάχη ακόμη και για το αν ο Juan De Fuca ήταν πραγματικό πρόσωπο. Κάποιοι μελετητές θεώρησαν τη ιστορία του κεφαλονίτη ναυτικού φανταστική, πλασμένη από τις ιστορίες των καταπιεσμένων ναυτικών του ισπανικού στόλου. Τον 18ο αιώνα μάλιστα, ο διάσημος βρετανός εξερευνητής Captain Cook, αμφέβολε έντονα ακόμη και για την ύπαρξη των Στενών του Juan De Fuca (αν και στην πραγματικότητα, ο Cook είχε περάσει δίπλα από τα στενά αυτά και είχε σταματήσει στον πορθμό του Nootka, στη δυτική ακτή του νησιού του Βανκούβερ). Μεταγενέστερες εξερευνήσεις όμως επιβεβαίωσαν τους ισχυρισμούς του Φωκά και τέλος, το 1859, ένας Αμερικανός ερευνητής, με τη βοήθεια του προξένου των ΗΠΑ στα Ιόνια Νησιά, ήταν σε θέση να αποδείξει όχι μόνο την ιστορικότητα του προσώπου του εξερευνητή από τον Βαλεριάνο αλλά και την ιστορία της οικογένειάς του. Τα στενά βρέθηκαν (ή μάλλον ξαναβρέθηκαν) τελικά από τον Capt. Berkley, το 1787, με το πλοίο «Imperial Eagle», που έφερε τη σημεία της εταιρείας «Austrian East India Company» αλλά αυτός που κατάφερε για πρώτη φορά να τα διασχίσει από άκρη σ’ άκρη, μετά τον Juan De Fuca, ήταν ο Capt. John Kendrick, τον Αύγουστο του 1789.
Ο Juan De Fuca ή Ιωάννης Φωκάς ή Απόστολος Βαλεριάνος ή κατά άλλους Φωκάς Βαλεριανάτος πέθανε απογοητευμένος από Άγγλους και Ισπανούς στην Κεφαλονιά αφού η τόσο σημαντική για τη ναυτιλία και το εμπόριο ανακάλυψή του επιβεβαιώθηκε δύο αιώνες αργότερα.
Κάθε άνοιξη στην πόλη του Port Angeles οργανώνεται το φεστιβάλ τεχνών Juan de Fuca αφιερωμένο στον έλληνα θαλασσοπόρο ενώ κάθε καλοκαίρι στο χωριό του, το Βαλεριάνο οι κάτοικοι τον τιμούν μέχρι σήμερα.

Ντοκουμέντο: Η ιστορία του Juan De Fuca από τον Μάικλ Λοκ.

Τα Κεφαλονίτικα Νέα βρήκαν και αναδημοσιεύουν την ιστορία του Juan De Fuca γραμμένη από τον Μάικλ Λοκ. Ο Λοκ, αναφέρεται στις συζητήσεις που είχε μαζί του, με την παρουσία του Τζον Ντάγκλας, του άγγλου ναυτικού που τους έφερε σε επαφή. Το βρήκαμε στο τεύχος Οκτωβρίου του 1859, του περιοδικού «Hutching’s California Magazine». Η περιγραφή βρίσκεται στη σελίδα 161.

Σύνταξη/επιμέλεια: Κεφαλονίτικα Νέα
Πηγές:
Pioneers in Canada (Sir Harry Johnston,Johnston, Sir Harry, G.C.M.G., K.C.B.)
First invaders: the literary origins of British Columbia (Alan Twigg)