Μιχ. Μπουλγκάκοφ: Ο μαιτρ κι η Μαργαρίτα

Πριν περίπου δύο μήνες διάβαζα ένα άρθρο στο New Yorker με επιλογές αναγνωσμάτων για το καλοκαίρι. Ένα τμήμα του άρθρου ήταν αφιερωμένο στις “δεύτερες αναγνώσεις” δηλαδή στα βιβλία που οι συντάκτες επέλεγαν να διαβάσουν φέτος για δεύτερη ή τρίτη φορά. Ανάμεσα σε αυτά ήταν και το “Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα” του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ κι έτσι θυμήθηκα ότι κάπου το έχω κι εγώ στη βιβλιοθήκη μου, στο ράφι με τα “προς ανάγνωση”. Το αναζήτησα και από περιέργεια περισσότερο αποφάσισα να του ρίξω μια ματιά καθώς η έκδοση που έχω είναι δίτομη, πράγμα που φάνταζε ιδιαίτερα αποκαρδιωτικό για εμένα τη δεδομένη χρονική περίοδο. Και όμως: το διάβασα όλο, από την αρχή ως το τέλος, το ξεκοκάλισα, το απόλαυσα, το σύστησα σε φίλους και βεβαίως θυμήθηκα την αξία της λέξης “αριστούργημα”. Γιατί περί αυτού πρόκειται.

Το βιβλίο ξεκινά με την εμφάνιση του Σατανά και της ακολουθίας του στη Μόσχα. Εκεί, στο πρώτο επεισόδιο του βιβλίου, ο Σατανάς, με το όνομα Βολάντ, παρευρίσκεται και συμμετέχει σε μία συζήτηση για την ιστορικότητα του προσώπου του Χριστού μεταξύ δύο ποιητών, του Μπερλιόζ, που είναι πρόεδρος των λογοτεχνών, και του νέου ποιητή Μπεζντόμνι (που στα ρωσικά σημαίνει “άστεγος”). Εν τω μέσω αυτής της συζήτησης, βασικός άξονας της οποίας είναι η επιβεβλημένη από το καθεστώς αθεΐα, συμβαίνει ένα τραγικό ατύχημα: ένα περαστικό τραμ διαμελίζει τον σπουδαίο ποιητή Μπερλιόζ. Από αυτό το περιστατικό στις Λίμνες του Πατριάρχη ξεκινά μία απίστευτη αλληλουχία γεγονότων: ο Βολάντ και η παρέα του (ο γιγάντιος βίαιος γάτος Μπεγκεμότ, ο σκυλοδόντης κοκκινομάλλης Αζαζέλο, ο βασικός εκπρόσωπος του Σατανά στον κόσμο Κοροβιόφ – Φαγκότ είναι μερικοί από αυτούς) τριγυρίζουν στην πόλη προκαλώντας χαοτικές καταστάσεις που περιλαμβάνουν εμπρησμούς, αποκεφαλισμούς, μαύρη μαγεία, άφθονο μαύρο χιούμορ, απαγωγές, ξέπλυμα χρήματος, εγκλεισμούς σε ψυχιατρεία και καμμένα χειρόγραφα.

Βεβαίως, μία από τις πιο διάσημες φράσεις που επαναλαμβάνονται συχνά στο βιβλίο είναι ότι “τα χειρόγραφα δεν καίγονται”. Ο Μαιτρ, ο βασικός πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι συγγραφέας και έχει γράψει ένα έργο για τη ζωή του Ιησού στο οποίο υπερασπίζεται την ύπαρξη αλλά και τη διδασκαλία του Χριστού, ένα έργο που δεν θα μπορούσε φυσικά παρά να αντιμετωπίσει την αδυσώπητη κριτική στη σταλινική Ρωσία. Έτσι, ο Μαιτρ εντελώς αποκαρδιωμένος από την καταστροφή της λογοτεχνικής του καριέρας, καίει το χειρόγραφό του παρά τα παρακάλια της ερωμένης του Μαργαρίτας. Η οποία Μαργαρίτα είναι νέα, πανέμορφη, παντρεμένη με έναν βαρετό αξιωματικό, ονειρεύεται να φύγει μακριά με τον εραστή της και καταφέρνει να διασώσει ένα μικρό μέρος από το έργο του. Το μυθιστόρημα του Μαιτρ παρεμβάλλεται ολόκληρο και αυτούσιο στο βιβλίο, είναι ένα μυθιστόρημα μέσα στο μυθιστόρημα και είναι από μόνο του ένα εκπληκτικής λογοτεχνικής δύναμης και ομορφιάς αυτόνομο αφήγημα με πρωταγωνιστές τον Πόντιο Πιλάτο, τον Γιεσουά Χα-Νοτσρί (Ιησούς), τον Ιούδα και τον Λεβίτη Ματθαίο στην καυτή και σκονισμένη πόλη των Ιεροσολύμων, την οποία ο Πόντιος Πιλάτος μισεί με όλη του την καρδιά. Η Μαργαρίτα επιχειρεί να πείσει τον Μαιτρ να ξαναγράψει το καμμένο μυθιστόρημα και για να τον κρατήσει κοντά της δέχεται τη βοήθεια του μεγάλου δαίμονα Βολάντ, ο οποίος για αντάλλαγμα της ζητά να γίνει η φαουστική βασίλισσα στον μεγάλο χορό του Σατανά που λαμβάνει χώρα στη Μόσχα.

Ο Μπεγκεμότ και ο Αζαζέλο δια χειρός Christopher Conn Askew

Σε γενικές γραμμές, μπορούμε να πούμε ότι το μυθιστόρημα του Μπουλγκάκοφ κινείται σε δύο χώρους: στη Μόσχα επί Στάλιν και στην Ιερουσαλήμ την εποχή της σταύρωσης του Χριστού. Συνδετικός κρίκος είναι η ερωτική ιστορία του Μαιτρ και της Μαργαρίτας. Το βιβλίο όμως προσφέρει άπειρες αναγνώσεις: μπορεί να διαβαστεί ως ερωτική ιστορία, ως καυστικότατη σάτιρα του σταλινικού καθεστώτος, ως καταγγελία της λογοτεχνικής κριτικής αλλά και ως μία καταπληκτική ιστορία μαγικού ρεαλισμού με το μαγικό / υπερφυσικό στοιχείο να είναι ιδιαίτερα τονισμένο. Ο Μπουλγκάκοφ επίσης πραγματεύεται τις έννοιες της τιμωρίας και της αθώωσης, τις τύψεις, την απληστία και τη ματαιοδοξία, τη γελοιότητα της γραφειοκρατίας, την σχέση του καλλιτέχνη με την κοινωνία, τον μικροαστισμό και τη λογοκρισία, τον παραλογισμό των ολοκληρωτικών καθεστώτων, την αφοσίωση, την υπέρβαση και την κάθαρση. Είναι ένα έργο με πολλούς πρωταγωνιστές, πυκνογραμμένο και τόσο πολυεπίπεδο που μία ανάγνωση δεν αρκεί ούτε για να το απολαύσεις αλλά ούτε και για να το κατανοήσεις αρκετά.

To εξώφυλλο της επετειακής έκδοσης της Penguin
για τα πενήντα χρόνια από την έκδοσή του “Μαιτρ”

Το βιβλίο είναι γεμάτο αυτοαναφορικά στοιχεία: αν και ήταν ο αγαπημένος συγγραφέας του Στάλιν, το έργο του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ γνώρισε το ανελέητο πρόσωπο της σταλινικής λογοκρισίας καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του συγγραφέα. Ο Μπουλγκάκοφ ζούσε με τη δεύτερη γυναίκα του στην οδό Σαντόβαγια, τόπο κατοικίας ενός εκ των βασικών πρωταγωνιστών του βιβλίου. Ξεκίνησε να γράφει το “Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα” γύρω στο 1928 και έκτοτε το αναθεώρησε τουλάχιστον τρεις φορές, προσπάθησε να το δημοσιεύσει ξανά και ξανά, τελικά έκαψε το χειρόγραφό του και αργότερα κάθισε και το έγραψε ξανά ολόκληρο από μνήμης. Υπαγόρευσε τις τελευταίες διορθώσεις στη γυναίκα του λίγο πριν τον πρόωρο θάνατό του το 1940 (πέθανε σε ηλικία 49 ετών) αλλά το έργο δεν κατάφερε να δημοσιευθεί από τη χήρα του παρά 26 ολόκληρα χρόνια μετά. Πρόκειται για ένα λογοτεχνικό διαμάντι, ίσως το σημαντικότερο ρωσικό μυθιστόρημα του εικοστού αιώνα, σύμφωνα με την παγκόσμια κριτική.

Στα ελληνικά κυκλοφορεί από διάφορες εκδόσεις αλλά εγώ το διάβασα στην εξαιρετική μετάφραση από τα ρωσικά των Τίνα Καραγεώργη και Γιούρι Γιαννακόπουλου που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θεμέλιο το 1991 και που μοίρασε σε δύο τόμους η εφημερίδα “Το Βήμα” στη σειρά “Η Λογοκρισία στην Λογοτεχνία”. Το εξώφυλλο με τον θηριώδη Μπεγκεμότ να οπλοφορεί ανήκει στην θρυλική έκδοση του μυθιστορήματος από την Signet Classics το 1967, η οποία αν και σημειωνόταν ως “πλήρης έκδοση”, δημοσίευσε μόνο το λογοκριμένο κείμενο που είχε μόλις δημοσιευθεί σε συνέχειες στην ρωσική εφημερίδα “Μασκβά”. Τελικώς, η πλήρης έκδοση κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στην αγγλική και στη ρωσική γλώσσα το 1973. Το έργο έχει από τότε διασκευαστεί πάρα πολλές φορές για το θέατρο, τον κινηματογράφο, την τηλεόραση, ακόμα και για την όπερα. Ο Μικ Τζάγγερ μέχρι σήμερα δεν έχει επιβεβαιώσει ότι ο “Μαιτρ“, ένα από τα αγαπημένα έργα της Μαριάν Φέιθφουλ, τον ενέπνευσε να γράψει το “Sympathy for the Devil”

To εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης στα αγγλικά

Εδώ θα βρείτε δύο υπέρ-πλήρεις ιστοσελίδες αφιερωμένες αποκλειστικά στο “Μαιτρ και η Μαργαρίτα”. Η πρώτη και η δεύτερη. Και οι δύο στην αγγλική γλώσσα.