Τζόις Κάρολ Όουτς: Η αυτοφυλακισμένη

Fernand Khnopff, «I lock the door upon myself», 1891

Η Τζόις Κάρολ Όουτς είναι μία από τις πιο καταξιωμένες και πολύπλευρες Αμερικανίδες συγγραφείς. Πολυβραβευμένη και δύο φορές προτεινόμενη για το Νόμπελ Λογοτεχνίας, είναι πολύ αγαπητή στη χώρα μας καθώς κυκλοφορούν περισσότερα από εικοσιπέντε βιβλία της μεταφρασμένα στα ελληνικά. Η Όουτς είναι περισσότερο γνωστή για τα ογκώδη μυθιστορήματά της όμως εμείς σήμερα θα ασχοληθούμε με την «Αυτοφυλακισμένη», μία νουβέλα εκατό περίπου σελίδων, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Ο πρωτότυπος τίτλος του βιβλίου είναι «I lock the door upon myself», ένας στίχος από το υπέροχο ποίημα της Κριστίνα Ροσέτι «Who Shall Deliver Me?» που πραγματεύεται τις ψευδείς αντιλήψεις του εαυτού μας, που έχουμε τόσο εμείς οι ίδιοι όσο και οι άλλοι για εμάς (και, αλήθεια: ποιος μπορεί να μας διασώσει απ’ τον εαυτό μας; αναρωτιέται ουσιαστικά η Ροσέτι). Το εξώφυλλο της ελληνικής έκδοσης κοσμείται από τον ομώνυμο πίνακα («I lock the door upon myself») του σημαντικού Βέλγου συμβολιστή Fernand Khnopff. Βασική ηρωίδα του βιβλίου είναι η Ίντιθ Μάργκαρετ Φράιλιχτ που «γεννήθηκε το 1890, και η μητέρα της, που πέθανε στη γέννα, την ονόμασε Κάλα». Κάλα από τους κρίνους, για την ομορφιά και τον εξωτισμό της.

To κορίτσι μεγαλώνει με τη φροντίδα των συγγενών της αλλά γρήγορα γίνεται εμφανές ότι διαφέρει αισθητά από το σύνολο: ψιλόλιγνη, με μπερδεμένα μακριά μαλλιά στο χρώμα της φωτιάς, δεν την ενδιαφέρει να κάνει φίλες και να φλερτάρει με τα αγόρια. Η Ίντιθ, όπως τη φωνάζουν όλοι, δεν ασχολείται με κανέναν γύρω της, προτιμά να τρέχει ολομόναχη στην αμερικανική ύπαιθρο και να ματώνει τα γόνατά της εξερευνώντας εγκαταλελειμμένα αγροτόσπιτα. Είναι η «περίεργη» του σογιού. Οι συγγενείς της την παντρεύουν άρον -άρον με έναν αγρότη που έχει τα διπλά της χρόνια ελπίζοντας ότι η δημιουργία οικογένειας θα την ωριμάσει και θα την αναγκάσει να βαδίσει στον ίσιο δρόμο. Η Ίντιθ όμως, συνεχίζει να είναι ο εαυτός της, δηλαδή απλά διαφορετική. Κάνει τρία παιδιά και τα χρόνια περνούν ενώ ο ασφυκτικός της περίγυρος αυτή τη φορά είναι οι συγγενείς του άντρα της που τη συνδράμουν στη φροντίδα των παιδιών, ειδικά αφού η αλλόκοτη Ίντιθ εξακολουθεί να εξαφανίζεται για ώρες στους μεγάλους περιπάτους της.

Σε μία από αυτές τις εξορμήσεις, η Ίντιθ γνωρίζει τον Τάιρελ Τόμσον. Είναι μαύρος, γιος σκλάβου, περιπλανώμενος και πάμφτωχος. Και είναι ο μόνος που τη φωνάζει Κάλα, ένα όνομα που ο άντρας της δεν γνωρίζει καν. Το παράνομο ζευγάρι ζει τον έρωτά του χωρίς σκοπό, χωρίς σχέδιο διαφυγής, χωρίς πολλά λόγια, γνωρίζοντας όμως το μάταιο των ονείρων τους. Μπαίνουν σε μια βάρκα, οι δυο τους, χωρίς ρούχα και αποσκευές, και κατεβαίνουν αγκαλιασμένοι το ποτάμι με κατεύθυνση προς το χείλος ενός καταρράκτη.  Η βάρκα τσακίζεται όμως η Κάλα επιζεί. Ο Τάιρελ Τόμσον δεν βρίσκεται ποτέ. Η Κάλα μεταφέρεται στο σπίτι του συζύγου της, τσακισμένη ψυχικά και σωματικά, όπου για τα επόμενα πενήντα πέντε χρόνια αυτοφυλακίζεται στη σιωπή. Η άλλοτε ανυπότακτη, απείθαρχη γυναίκα επιλέγει για κελί της ένα δωμάτιο του συζυγικού σπιτιού, από το οποίο θα βγει ελάχιστες φορές μέχρι τον θάνατό της.

Joyce Carol Oats

Όμως η Κάλα, παρά τα λίγα χρόνια ενεργής ζωής, έχει αφήσει το στίγμα της όχι μόνο στην οικογένεια αλλά και στην ευρύτερη κοινότητα της αμερικανικής κωμόπολης στην οποία ζει. Την ιστορία της αφηγείται η εγγονή της ενώ κάποιες φορές η ίδια η Κάλα παίρνει το λόγο για να αφηγηθεί μικρά περιστατικά που σκιαγραφούν τον χαρακτήρα και τις επιλογές της. Όλη η δράση του βιβλίου εκτυλίσσεται μέσα σε μία αλλόκοτη, ονειρική ατμόσφαιρα έντασης, αισθησιασμού και τραγωδίας. 

Η «Αυτοφυλακισμένη» είναι βεβαίως ένα σκληρό σχόλιο για τη διαφορετικότητα, τον ρατσισμό και την καταπίεση των γυναικών, αυτό όμως που κυρίως πραγματεύεται είναι η έκφραση της ατομικότητας και το κόστος της ελευθερίας που καλείται να πληρώσει το άτομο που επιλέγει να ζήσει εκτός συμβατικών κανόνων και κοινωνικών μοντέλων. Η Κάλα άφησε να την παντρέψουν και έκανε τρία παιδιά γιατί αυτό ζητούσε η κοινωνία από εκείνη: να είναι σύζυγος και μητέρα, σωστή, υπεύθυνη, «μαζεμένη». Η Κάλα δεν αντιστάθηκε στην ισοπέδωση του εαυτού της την πρώτη φορά αλλά ούτε και κατάφερε να ανταποκριθεί στο νέο της ρόλο: ψυχρή σύζυγος και αδιάφορη μητέρα,  πλήρωσε το λάθος της με το κοινωνικό και οικογενειακό στίγμα της αλλόκοτης, περίεργης φιγούρας του σπιτιού. Όταν γνώρισε τον Τάιρελ Τόμσον επιχείρησε μαζί του τη μεγάλη απελευθέρωση του να είσαι επιτέλους ο εαυτός σου αλλά η τραγωδία τής ανέκοψε το δρόμο. Ηττημένη, η Κάλα μετατράπηκε σε μία σκοτεινή μορφή, κλειδώθηκε στους τέσσερις τοίχους της βουβαμάρας και πέρασε τα δύο τρίτα της ζωής της σε οικειοθελή και πλήρη απομόνωση.

Βέβαια, η Κάλα γεννήθηκε το 1890 και σίγουρα επεδίωξε να ζήσει πολύ πιο ελεύθερα από άλλες γυναίκες της εποχής της, αδιαφορώντας για τα σχόλια των γύρω της, που ήταν, είναι και θα είναι πάντα εξπέρ στο άθλημα των χαρακτηρισμών, όσο μπροστά και να πηγαίνουν οι δυτικές κοινωνίες.  Πέρα από την αναγνωστική απόλαυση που μπορεί να χαρεί ο σημερινός αναγνώστης από αυτή τη μυστηριακή, σχεδόν διονυσιακή σε εκφραστικά μέσα, νουβέλα της Όουτς, η ιστορία της Κάλα καταφέρνει να προβληματίσει και τον σύγχρονο αναγνώστη του 21ου αιώνα: σήμερα που όλες οι επιλογές φαντάζουν ανοιχτές, εφικτές και αποδεκτές, πόσο εύκολο είναι για το άτομο να διαρρήξει τον οικογενειακό και κοινωνικό ιστό που τον περιβάλλει υπερασπιζόμενο το δικαίωμα στις προσωπικές του επιλογές; Σίγουρα είναι πολύ πιο εύκολο από ότι στις αρχές του προηγούμενου αιώνα αλλά ο αγώνας για την υπεράσπιση της ατομικότητας και διαφορετικότητας παραμένει εξίσου σκληρός (είδαμε τον γενικό εθνικό αλαλαγμό σχετικά με το πρόσφατο νομοσχέδιο αναγνώρισης δικαιωμάτων στα διεμφυλικά άτομα) τόσο σε κοινωνικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο. Εντούτοις, σήμερα οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας που δεν παντρεύονται, δεν κάνουν παιδιά ή επιλέγουν τον έρωτα που τους εκφράζει είναι σε καλύτερη μοίρα από την Κάλα και δεν χρειάζεται να ζήσουν  εκτός κοινωνίας, ηττημένοι και κλειδωμένοι στη σιωπή. Παρ’ όλα αυτά, διαβάζοντας την ιστορία μιας γυναίκας που προτίμησε να αυτοαποκλειστεί  από το να μετατραπεί σε θλιμμένο μηχανιστικό στρατιωτάκι έχει κάποια αξία, ακόμα και στη σύγχρονη, πιο ελεύθερη εποχή μας.

Η νουβέλα «Η αυτοφυλακισμένη» είναι από τις καλύτερες στιγμές της Τζόις Κάρολ Όουτς και έτυχε πολύ καλής μετάφρασης από την Καίτη Οικονόμου. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

μεταφράστρια