Ζοζέ Σαραμάγκου: Περί τυφλότητος

Tο βιβλίο «Περί τυφλότητας» είναι ίσως το γνωστότερο έργο του Πορτογάλου νομπελίστα Ζοζέ Σαραμάγκου και ένα από τα συγκλονιστικότερα βιβλία που έχω διαβάσει. Πρόκειται για μία έξοχη πολιτική και κοινωνική αλληγορία σχετικά με τα αδιέξοδα των αξιών και των πρακτικών του σύγχρονου δυτικού κόσμου αλλά και για μία ηχηρή καταγγελτική φωνή ενάντια στον ολοκληρωτισμό. Η ιστορία ξεκινά από μία ανεξήγητη επιδημία τύφλωσης που χτυπά δίχως καμία προειδοποίηση μία πόλη. Ένας ανυποψίαστος οδηγός που περιμένει στο φανάρι να ανάψει το πράσινο χάνει ξαφνικά το φως του χωρίς κανέναν εμφανή λόγο. Η επιδημία εξαπλώνεται γρήγορα. Οι γιατροί δεν μπορούν να βρουν ούτε τις αιτίες ούτε τη θεραπεία γι αυτήν την αλλόκοτη τύφλωση που βυθίζει τα μάτια σε ένα λευκό, γαλακτώδες σύννεφο.

Καθώς όλο και περισσότεροι κάτοικοι νοσούν από αυτήν την κολλητική τύφλωση, η Πολιτεία καλείται να αντιμετωπίσει τον πανικό αλλά και την εξάπλωση της μόλυνσης. Η διασάλευση της τάξης είναι κάτι παραπάνω από βέβαιη και τα μέτρα που λαμβάνονται γίνονται όλο και πιο σπασμωδικά και καταπιεστικά. Τελικά, η κυβέρνηση αποφασίζει τον εγκλεισμό των τυφλών σε ένα παλιό εγκατελελειμμένο φρενοκομείο όπου επιβάλλεται καραντίνα και ο στρατός που φυλά τις πύλες πυροβολεί όποιον προσπαθεί να εξέλθει για οποιονδήποτε λόγο.

« Προσοχή, προσοχή, προσοχή. Η κυβέρνηση λυπάται που αναγκάστηκε ν’ ασκήσει αποφασιστικά αυτό που θεωρεί δικαίωμα και καθήκον της, προφυλάξει δηλαδή με κάθε μέσο τον πληθυσμό ενώπιον της κρίσης που αντιμετωπίζουμε, η οποία κατά τα φαινόμενα μπορεί να προσδιοριστεί ως ένα είδος επιδημικού ξεσπάσματος τυφλότητας, που προσωρινά περιγράφεται ως λευκή πληγή, ελπίζει ότι μπορεί να βασίζεται στον πατριωτισμό και τη συνεργασία όλων των πολιτών για να σταματήσουμε τη διάδοση της μολυσματικής νόσου […] Η απόφαση να συγκεντρώσουμε στο ίδιο μέρος του πληγέντες, και σε κοντινό μέρος, ξεχωριστό όμως, αυτούς που βρέθηκαν σε κάποιου είδους επαφή μαζί τους πάρθηκε κατόπιν σοβαρής και ωρίμου σκέψεως. Η κυβέρνηση έχει πλήρη συνείδηση των καθηκόντων της και αναμένει ότι αυτοί στους οποίους απευθύνεται το μήνυμα αυτό, θ’ αναλάβουν επίσης, ως ευσυνείδητοι πολίτες που οφείλουν να είναι, τις ευθύνες που τους αντιστοιχούν, λαμβάνοντας υπόψη τους ότι η απομόνωση στην οποία τώρα βρίσκονται συνιστά πράξη αλληλεγγύης προς το υπόλοιπο του έθνους μας. Τέλος, ζητούμε την προσοχή όλων σας στις οδηγίες που ακολουθούν:

Πρώτον, τα φώτα θα παραμείνουν αναμμένα και είναι ανώφελη κάθε προσπάθεια χειρισμού των διακοπτών, δεν λειτουργούν. Δεύτερον, η έξοδος από το κτίριο χωρίς προηγούμενη άδεια συνεπάγεται άμεση θανάτωση. Τρίτον, σε κάθε θάλαμο υπάρχει ένα τηλέφωνο του οποίου μπορεί να γίνει χρήση μόνο για να ζητήσετε απ’ έξω τη διάθεση προϊόντων ατομικής υγιεινής και καθαριότητας. Τέταρτον, οι τρόφιμοι υποχρεούνται να πλένουν οι ίδιοι το ρουχισμό τους καθημερινά. Πέμπτον, συνίσταται η εκλογή υπευθύνων θαλάμου, πρόκειται επομένως για σύσταση και όχι για διαταγή […] Έκτον, τρεις φορές την ημέρα θα τοποθετούνται κιβώτια με τρόφιμα στην πύλη της εισόδου, δεξιά και αριστερά, και προορίζονται, αντίστοιχα, για τους ασθενείς και τους εκτεθειμένους στη μόλυνση. Έβδομον, όλα τα υπολείμματα θα καίγονται […] Όγδοον, η καύση οφείλει να γίνεται στα εσωτερικά προαύλια του κτηρίου ή στον περίβολο. Ένατον, οι τρόφιμοι είναι υπεύθυνοι για τυχόν αρνητικά παρεπόμενα της καύσης. Δέκατον, σε περίπτωση πυρκαγιάς, τυχαίας ή σκόπιμης, οι πυροσβέστες δεν θα επέμβουν. Ενδέκατον, αντίστοιχα οι τρόφιμοι δεν πρέπει να υπολογίζουν σε κανενός είδους εξωτερική παρέμβαση στην περίπτωση που εκδηλωθούν ασθένειες, όπως επίσης και απείθεια ή επιθετική συμπεριφορά. Δωδέκατον, σε περίπτωση θανάτου, οποιαδήποτε κι αν είναι η αιτία του, οι τρόφιμοι θα θάψουν χωρίς επισημότητα το πτώμα στον περίβολο. Δέκατον τρίτον, η επικοινωνία μεταξύ των ασθενών και των εκτεθειμένων στη μόλυνση θα γίνεται από τον κεντρικό κορμό του κτηρίου. Δέκατον τέταρτον, οι εκτεθειμένοι στη μόλυνση που τυχόν τυφλωθούν θα μεταβαίνουν αμέσως στην πτέρυγα των ήδη τυφλών. Δέκατον πέμπτον, η ανακοίνωση αυτή θα επαναλμβάνεται καθημερινά, την ίδια ώρα, για την ενημέρωση των νέων εισερχομένων.
Η κυβέρνηση και το έθνος αναμένουν από τον καθένα σας να εκπληρώσει το χρέος του. Καληνύχτα».
Ζοζέ Σαραμάγκου

Μόλις έχει ανοίξει η πύλη της κόλασης. Οι έγκλειστοι, περιθωριοποιημένοι, απομονωμένοι και δίχως καμία εξωτερική βοήθεια καλούνται να επιβιώσουν με κάθε τρόπο. Έτσι, σταδιακά χάνουν ένα-ένα όλα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά τους καθώς στην αγριότητα της επιβίωσης, η θηριωδία έχει τον πρώτο λόγο. Σ’ αυτή τη ζοφερή ατμόσφαιρα που χτίζεται σταδιακά καθώς γυρνάς τις σελίδες, οι κλοπές, η επιθετικότητα, η ωμή και δίχως όρια βία για την απόκτηση ή τη διαφύλαξη της τροφής ή του ρουχισμού, ο αμοραλισμός και η συνεπακόλουθη απόλυτη έλλειψη κάθε ίχνους αλληλεγγύης γίνονται τα βασικά χαρακτηριστικά μιας κοινότητας ανθρώπων που ζει ανάμεσα στα σκουπίδια που η ίδια παράγει και που μοιάζει μόνο να σκέφτεται: ή εγώ ή οι άλλοι — ο θάνατός τους, η ζωή μου. Καθώς αυξάνεται ο πληθυσμός των ατόμων που καταφτάνουν κάθε μέρα στο άσυλο, πολλαπλασιάζονται και τα παιχνίδια εξουσίας: κάποιοι επιχειρούν να ελέγξουν ή να υποτάξουν τους υπόλοιπους δια μέσου της βίας ή της οικονομικής τους ισχύος (καθώς σκοτώνουν και κλέβουν τρόφιμα για να τα «πουλήσουν» με κάθε είδους ανταλλάγματα (πρακτικά, σεξουαλικά κλπ) ενώ άλλοι επιχειρούν να αυτο-οργανωθούν για να πάρουν οι ίδιοι την «εξουσία» σκοτώνοντας τους δυνάστες τους.

Τα σκοτεινότερα ένστικτα αναδύονται περίλαμπρα μέσα σε μία κοινωνία τυφλών και καθώς όλες οι ανθρωπιστικές αξίες έχουν εξαφανιστεί, η λεγόμενη «κοινωνία» εντός και εκτός του ασύλου καλείται να αναρωτηθεί: Υπάρχουν άραγε στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες κάποιες ανθρωπιστικές αξίες τις οποίες μπορεί ένας άνθρωπος να υπερασπιστεί μέχρι τέλους ακόμα και όταν η κοινωνία γύρω του έχει μετατραπεί σε χαοτική ζούγκλα; Τι χρειάζεται να κουβαλάμε μέσα μας σαν κοινωνική ή ψυχολογική αποσκευή προκειμένου να μπορούμε να μην χάνουμε την ανθρωπιά και μαζί την αξιοπρέπειά μας σε κάθε συνθήκη; Πώς μπορούμε να αποφύγουμε την αποκτήνωση καθώς καλούμαστε να λειτουργήσουμε σε μία κοινωνία όπου το ατομικό συμφέρον φαίνεται να έχει μετατρέψει μία βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, αυτήν την αλληλεγγύης, σε γραφική καρικατούρα; Και ο φόβος; Τι ρόλο παίζει η καλλιέργεια του φόβου στη διαμόρφωση της όποιας κοινωνικής μας συνείδησης; Πόσο φοβισμένοι είμαστε κατά βάθος για να μπορούμε, αλήθεια, να κατρακυλάμε τόσο εύκολα στη βία, στο bullying, στις βρισιές, στο ξύλο, πώς μπορούμε να γινόμαστε μάρτυρες, αν όχι εκτελεστές της βίας, και να αποστρέφουμε το βλέμμα; Με ποια διαδικασία μία ανθρώπινη κοινότητα, μικρή ή μεγάλη, μετατρέπεται σε κτηνώδη όχλο;
Ο Σαραμάγκου αποφεύγει να ονομάσει την πόλη στην οποία ξεσπά η επιδημία και κρατά ανώνυμους και τους πρωταγωνιστές της ιστορίας. Η επιλογή αυτή έχει σαφές μήνυμα: η καθολική τυφλότητα και αποκτήνωση ακόμα και μεγάλων ομάδων του πληθυσμού θα μπορούσε να συμβεί οπουδήποτε, σε οποιαδήποτε μικρή ή μεγάλη πόλη του κόσμου. Κανένας μας δεν εξαιρείται από αυτή τη συνθήκη. Το «Περί τυφλότητος» είναι ένα από εκείνα τα βιβλία που μπορεί να αφυπνίσει, να διαταρράξει, να αλλάξει τελικά την οπτική ενός ανθρώπου, ένα «τσεκούρι που σπάει την παγωμένη θάλασσα μέσα μας» όπως είχε πει ο Κάφκα (μία περιγραφή που λίγα βιβλία αξίζουν, τελικά, κατά τη γνώμη μου).
Το «Περί τυφλότητας» του Ζοζέ Σαραμάγκου εκδόθηκε το 1995. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη σε μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά.  Έχει διασκευαστεί αρκετές φορές για το θέατρο (και στην Ελλάδα) και έχει γυριστεί σε ταινία με πρωταγωνίστρια της Τζουλιάν Μουρ (μπορείτε να δείτε το trailer εδώ). Επίσης εδώ, αξίζει να δείτε το αφιέρωμα στον Ζοζέ Σαραμάγκου από την εκπομπή «Κεραίες της εποχής μας» με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη. Τέλος, μπορείτε να διαβάσετε ένα εκτενές αφιέρωμα για το βιβλίο εδώ
Το παρόν κείμενο γράφτηκε έντεκα μέρες μετά τον θάνατο του Ζακ Κωστόπουλου στο κέντρο της Αθήνας και είναι αφιερωμένο στη μνήμη του. 
μεταφράστρια 

ΣΧΟΛΙΑ

WORDPRESS: 0
DISQUS: 0